XI Priorytet - Kultura i dziedzictwo kulturowe - strona główna

dr Monika Smoleń

Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Wejście Polski do struktur Unii Europejskiej to dla naszej kultury ogromna szansa. Dotyczy to nie tylko możliwości współtworzenia europejskiej przestrzeni kulturowej, pełnego uczestnictwa w europejskim dialogu kulturowym, ale także bezpośredniego dostępu do środków europejskich przeznaczonych na rozwój kultury - środków, co warto podkreślić, znaczących.

Przypomnę, że finansowanie kultury z funduszy strukturalnych ma stosunkowo krótką historię, ale podejście Komisji Europejskiej do tego tematu należy uznać za jedno z najszybciej ewoluujących. Początkowo Komisja Europejska pozostawiła działania w tym obszarze wyłącznie w kompetencjach krajów członkowskich. Później zgodzono się na wspieranie projektów kulturalnych, ale tylko w celu promocji różnorodności kulturowej Europy. W 2007 roku nastąpił przełom - w tym roku bowiem po raz pierwszy w oficjalnym stanowisku Komisji Europejskiej uznano, że kultura i jej przemysły to jeden z obszarów przyczyniających się do realizacji Strategii Lizbońskiej. Zmiana stanowiska Komisji Europejskiej przełożyła się na wzrost znaczenia tej dziedziny życia społecznego w polityce wspólnotowej, czego efektem są liczne dokumenty, konkluzje i rekomendacje dotyczące kultury i jej przemysłów, a także konkretne działania, z czego jednym z najważniejszych jest rozszerzenie od 2007 roku możliwości finansowania z funduszy strukturalnych tej sfery działalności ludzkiej.

Doświadczenia pierwszego okresu członkostwa Polski w Unii Europejskiej są dla polskiej kultury pozytywne. Środki europejskie spowodowały zwiększenie liczby inwestycji w infrastrukturę kultury, szkolnictwo artystyczne oraz ochronę dziedzictwa kulturowego w naszym kraju. Wbrew opiniom sceptyków ten sektor okazał się jednym z najlepiej przygotowanych do ich absorpcji. Świadczą o tym zakończone już z sukcesem projekty, ale także ogromna liczba zaczętych w nowym okresie programowym 2007-2013.

W latach 2004-2006 tylko w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego dofinansowano ponad 300 projektów, na kwotę ponad 1,7 mld zł, z czego 135 to duże inwestycje o wartości ponad 4 milionów złotych. Dzięki środkom europejskim odnowiono liczne zabytki, poprawił się standard wielu istniejących instytucji kultury, na mapie kulturalnej kraju pojawiły się nowe obiekty. Fundusze pozwoliły na realizację ambitnych projektów i spełnienie wielu marzeń. Ale to tylko jeden z wymiarów korzyści z tych środków. Drugi to zwiększenie nakładów inwestycyjnych na kulturę z funduszy centralnych i samorządowych, co wynika z konieczności zapewnienia tzw. wkładu własnego z zasobów krajowych. Trzeci to społeczna wartość dodana - środki europejskie wyzwoliły inicjatywę społeczną, sprawiły, że stajemy się coraz bardziej dumni z dorobku kulturowego Polski, świadczącego o historii i bogactwie naszego kraju, a także determinującego pozycję Polski na mapie Europy.

W nowym okresie programowym 2007-2013 możliwości finansowania kultury ze funduszy europejskich w Polsce znacząco się zwiększyły, i spowodowały, że stała się ona jednym z priorytetów w programach centralnych i regionalnych. W okresie tym na realizację projektów infrastrukturalnych z zakresu kultury przeznaczono ponad 1,1 miliarda euro z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, czyli ponad 4 miliardy złotych. To pozwala wyobrazić sobie skalę inwestycji, które będą realizowane w Polsce w ciągu najbliższych kilku lat.

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko jest największy. Wspiera on różne dziedziny: transport, środowisko i energetykę, ale również sektory społeczne, wśród których - obok szkolnictwa wyższego i zdrowia - znajduje się kultura. To jest właśnie domena odpowiedzialności Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W ramach priorytetu Kultura i dziedzictwo kulturowe, na który przeznaczono ponad 2 mld zł, stworzono możliwości finansowania projektów z zakresu ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego (zarówno nieruchomego, jak i ruchomego), budowy i rozbudowy infrastruktury kultury, jak również wzmocnienia infrastruktury szkolnictwa artystycznego. Wybór takich działań inwestycyjnych nastąpił na podstawie dokładnej analizy potrzeb sektora kultury i okazał się słuszny, czego dowodem jest liczba projektów, które zostały złożone do Ministerstwa Kultury przy zastosowaniu procedury konkursowej i tzw. indywidualnej.

W ramach przeprowadzonego w 2008 roku konkursu złożono 120 projektów na kwotę całkowitą równą 5,5 mld zł, w tym 3,9 mld zł z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Największe zainteresowanie dotyczyło działania związanego z zachowaniem dziedzictwa kulturowego - wnioski na nie stanowiły prawie połowę wszystkich złożonych projektów. W wyniku konkursu wyłoniono 33 projekty na kwotę całkowitą ponad 1,3 mld zł, w tym 0,8 mld zł z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Minister Kultury dodatkowo wskazał 24 projekty kluczowe na kwotę ponad 2 mld zł, w tym z EFRR 1,21 mld zł. W sumie do realizacji skierowano 57 projektów o wartości całkowitej powyżej 3,4 miliarda złotych, a kwota dofinansowania z funduszy strukturalnych wyniosła ponad 2 miliardy złotych. Dzięki tym środkom możemy mówić o boomie inwestycyjnym w kulturze.

Renowacji zostaną poddane zabytki: pałace, fortyfikacje, zabytki sakralne, budynki poprzemysłowe. Wiele z nich to obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO i Listę Pomników Prezydenta RP. Można do nich zaliczyć m.in. Zamek Królewski na Wawelu, Zamek Królewski w Warszawie, toruńską Starówkę, fortyfikacje Zamościa, Muzeum Auschwitz-Birkenau, Muzeum Pałac w Wilanowie, Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Poza zabytkami nieruchomymi, dotacje otrzymały projekty, dzięki którym zostaną poddane renowacji, a następnie zdigitalizowane bezcenne rękopisy i archiwalia, jak również zbiory filmowe. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii będzie znów można w pełni podziwiać unikatowe dzieła, do tej pory praktycznie niedostępne.

Fundusze strukturalne dofinansują budowę lub rozbudowę nie tylko zabytków, ale także budynków mieszczących zarówno instytucje kultury oraz szkoły i uczelnie artystyczne. Już niedługo powstaną nowoczesne budynki, w których melomani będą mogli wysłuchać koncertów - wśród nich te największe Narodowe Forum Muzyki we Wrocławiu, Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Opera i Filharmonia Podlaska w Białymstoku, ale także mniejsze - Międzynarodowe Centrum Kultur w Kielcach, filharmonie w Katowicach, Częstochowie czy Opolu. Środki z funduszy strukturalnych zasilą również infrastrukturę bibliotek (powstanie nowy budynek jednej z najstarszych bibliotek w kraju - Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu) czy teatrów (budowa Teatru Szekspirowskiego w Gdańsku, renowacja Teatru im. St. Witkiewicza w Zakopanem czy Teatru im. S. Jaracza w Olsztynie). Znaczące wsparcie otrzyma także szkolnictwo artystyczne, stanowiące jeden z priorytetów Ministra Kultury. Dotacje te pozwolą na rozszerzenie oferty edukacyjnej oraz poprawę warunków nauki. Należy podkreślić, że inwestycje realizowane będą we wszystkich typach szkół i uczelni: uczelniach muzycznych (Wrocław, Łódź), plastycznych (Warszawa, Łódź, Gdańsk, Wrocław), teatralnych i filmowych (Łódź, Wrocław), szkołach muzycznych (Kraków, Białystok, Suwałki, Sosnowiec, Radom, Kielce) i liceach plastycznych (Częstochowa, Tarnów).

Ze środków Programu Infrastruktura i Środowisko XI Priorytetu: Kultura i dziedzictwo kulturowe realizowanych będzie niemal 60 projektów w całej Polsce. Zachęcamy Państwa do wycieczki po Polsce szlakiem dofinansowanych projektów. Polecamy Państwu miejsca w każdej części Polski: zapraszamy do muzeów, teatrów, filharmonii, oper, bibliotek, szkół i uczelni artystycznych. Inwestycje w kulturę się liczą!

dr Monika Smoleń

Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego